publicaties

Hieronder vindt u de publicaties van het LEMM. U kunt deze downloaden. U kunt van een aantal publicaties ook gedrukte exemplaren bestellen (15 euro per stuk, excl verzendkosten) bij de VU Boekhandel (zoek de publicatie onder ‘boeken en ebooks’).

Wat werkt als je samenwerkt. Voorbeelden van samenwerking tussen gammavakken. Redactie: Hanneke Tuithof.
114 p. ISBN nr: 978-94-6142-022-0
De maatschappij is complex. Op school leiden we kinderen op voor die maatschappij door haar in segmenten te bestuderen: namelijk de schoolvakken. Sinds de vorige eeuw zijn er al pogingen om schoolvakken meer samen te laten werken, in projecten, in geïntegreerde vakken, in leerdomeinen. Dat lijkt niet heel gemakkelijk te gaan, zeker niet bij de gammavakken. Maar eigenlijk weten we over praktijken van samenwerking tussen vakken nog niet veel. In deze publicatie presenteren we daarom achttien verschillende praktijkvoorbeelden. Ook presenteren we een model om op school en in de lerarenopleiding gestructureerd te praten over vormen en mate van samenwerking tussen (gamma)vakken. Dat maakt deze publicatie geschikt voor docenten, studenten aan de lerarenopleiding, lerarenopleiders, trainers en schoolleiders.
U kunt de publicatie hier  tuithof_2018_watwerktalsjesamenwerkt downloaden.

Toekomstgericht onderwijs in de maatschappijvakken. Een vakdidactisch perspectief vanuit aardrijkskunde, economie, geschiedenis, levensbeschouwing en maatschappijleer. Redactie: Tine Béneker.  163 p. ISBN nr: 978-94-6142-021-3
Het onderwijs toekomstbestendig maken is één van de grote vragen waarvoor docenten zich gesteld zien. In dit boek is ‘futures education’ het uitgangspunt om in kaart te brengen op welke manier leerlingen over de toekomst kunnen leren nadenken. Allereerst gaan we in op het belang van conceptuele kennis en denkvaardigheden bij het leren bestuderen van mogelijke, wenselijke en waarschijnlijke toekomsten. Vervolgens komt de bijdrage aan de orde die de afzonderlijke vakken (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, levensbeschouwing en maatschappijleer) daaraan kunnen leveren. Tenslotte presenteren we uitwerkingen van opdrachten waarmee leerlingen aan het denken worden gezet.
U kunt hier de publicate  beneker_2018_toekomstgericht-onderwijs downloaden.

Genrespecifiek schrijven in de mens- en maatschappijvakken – 9 lesontwerpen onderzocht Auteurs Jannet van Drie, Talita Groenendijk, Martine Braaksma en Tanja Janssen 135 p. ISBN 978-94-90147-15-0

Slecht geformuleerde zinnen, teksten met onduidelijke verklaringen, onvolledige vergelijkingen of onvoldoende argumentatie. Dit is herkenbaar voor veel docenten uit de mens- en maatschappijvakken. Wat kan je hieraan doen als docent? In deze publicatie worden vijf ontwerpprincipes voor effectief schrijfonderwijs gepresenteerd die bruikbaar zijn in de mens- en maatschappijvakken. Op basis van deze principes hebben docenten van diverse mens- en maatschappijvakken en docenten Nederlands, negen lessenseries ontworpen. Deze lessenseries zijn gericht op het ontwikkelen van schrijfvaardigheid in samenhang met vakspecifieke denk- en redeneervaardigheden. De focus ligt daarbij op de genres: vergelijken, verklaren en argumenteren. Uit het onderzoek blijkt dat de kwaliteit van de leerlingteksten inderdaad is verbeterd door deze lessenseries. Naast de vijf ontwerpprincipes bevat deze publicatie concrete beschrijvingen van de negen lessenseries, als ook een verslag van het onderzoek. Doel is om docenten en opleiders concrete suggesties te bieden om vak- en schrijfonderwijs te integreren.

U vindt hier de pdf van Genrespecifiek schrijven

Verbeteren van schrijfvaardigheid in de mens- en maatschappijvakken. Handreiking voor opleiders en docenten. Redactie: Jannet van Drie. 206 p. ISBN     978-94-90147-14-3 –
De mens- en maatschappijvakken doen een groot beroep op de taalvaardigheid van leerlingen. Leerlingenschrijven veel bij deze vakken, maar vinden het vaak lastig om hun antwoordenen redeneringen goed te formuleren. Hoe kun je als docent aandacht geven aan schrijfvaardigheid op zodanige wijze dathet vakspecifieke denken en redeneren ondersteund wordt? Deze publicatieheeft als doel hiervoor handreikingen te bieden aan opleiders en docenten inhet basis- en voortgezet onderwijs. Naast meer theoretische bijdragen, wordener 16 concrete lesontwerpen gepresenteerd van hoe docenten aandacht bestedenaan schrijfvaardigheid in hun lessen en hoe opleiders dit doen. De voorbeeldenzijn zowel gericht op het basis-, als voortgezet onderwijs. U vindt hier de pdf van deze publicatie: Verbeteren-van-schrijfvaardigheid-MMV

Talige dimensies van het geschiedenisonderwijs. Redactie: Maaike Hajer, Auteurs: Brenda Stam en Jannet van Drie, 2013 113 p. ISBN 978-94-90147-11-2
Geschiedenis is een talig vak. Leerlingen hebben soms moeite met het lezen teksten en het productief gebruiken van de vaktaal in schrijfopdrachten of de interactie in de klas. Deze publicatie bevat de resultaten van een casestudy. De casestudy kwam tot stand in samenwerking met het lectoraat Lesgeven in de Multiculturele School van de Hogeschool Utrecht. In de studie is onderzocht in hoeverre de geschiedenisdocent en de methode context, interactie en taalsteun (de pijlers van taalgericht vakonderwijs) bieden bij een lessenreeks over de Koude Oorlog (vwo 3). De voorbeelden kunnen goed gebruikt worden door lerarenopleiders, leraren en schoolboek auteurs die willen werken aan een taalgerichte vakdidactiek. U vindt hier de pdf van deze publicatie: Talige-Dimensies

Aardrijkskundeonderwijs onderzocht Redactie Joop van der Schee en Tine Béneker Auteurs Tine Béneker, Marian Blankman, Ineke de Bock, Mathijs Booden, Adwin Bosschaart, Art Broekman, Tim Favier, Jan Karkdijk, Henk Notté, Katie Oost, Hans Palings, Iris Pauw, Joop van der Schee, Marchje van der Veen, Bregje de Vries, Ilona Wevers,  2012 148 p. ISBN 978 94 90147 07 5, €15,00 (+ €1,95 verzendkosten) Dit boek presenteert een aantal Nederlandse onderzoeken over het aardrijkskundeonderwijs. Het is bedoeld voor leraren aardrijkskunde in opleiding en andere geïnteresseerden. Want wat weten we eigenlijk over het aardrijkskundeonderwijs? Welke beelden hebben leerlingen van hun leefomgeving en van hun toekomst? Hoe kunnen we het geografisch denken van leerlingen stimuleren? Wat bieden aardrijkskundeschoolboeken? Zijn mysteries een goed middel? Werkt het gebruik van digitale kaarten verrijkend? En hoe kunnen we geografische kennis van leerlingen toetsen? Niet alleen de leerling en het leermiddel zijn studieobject, ook de leraar (in opleiding). Hoe ervaren leraren aardrijkskunde in opleiding op de pabo lessen die meer focussen op geografisch denken? Wat vinden leraren van veldwerk en excursies doen? U vindt hier de pdf van Lemm Akow Aardrijkskundeonderwijs_onderzocht

Maatschappijleer Hoofdzaak. Een sociaal wetenschappelijk denkkader voor politieke oordeelsvorming Redactie Mieke Bernaerts en Christian van Kesteren Auteurs Margarita Jeliazkova, Rob Hoppe, Gerard Ruijs, Broer van der Hoek, Ton Olgers, 2012 130 p. ISBN 978 94 90147 00 6,  €15,00 Deze bundel gaat over denkvaardigheden bij Maatschappijleer. Wat zijn de denk en redeneerwijzen bij het schoolvak Maatschappijleer en Burgerschap? Op welke wijze maakt Maatschappijleer als schoolvak gebruik van de sociale wetenschappelijke denkkaders en instrumenten? En wat is de relatie tussen Burgerschapsvorming en Maatschappijeleer? Deze bundel wil een bijdrage leveren aan het debat over de conceptuele denkkaders van Maatschappijleer ten behoeve van de vakdidactiek Maatschappijleer. U vindt hier de pdf van Maatschappijleer Hoofdzaak

Burgerschapsvorming en de maatschappijvakken Eindredactie Arie Wilschut Auteurs Broer van der Hoek, Hans Keissen, Hessel Nieuwelink, Iris Pauw, Arie Wilschut  2012 117 p. ISBN 978 94 90147 10 5, €15,00 Sinds enige tijd zijn scholen wettelijk verplicht iets te doen aan burgerschapsvorming, zonder dat daarvooreen specifiek schoolvak is ontworpen of aangewezen. Het ligt voor de hand te veronderstellen dat de maatschappijvakken in dit verband een belangrijke rol kunnen spelen. In deze publicatie wordt nagegaan met welke opdrachten tot burgerschapsvorming de vakken aardrijkskunde, geschiedenis en maatschappijleer ooit in het leven zijn geroepen en hoe zij aan die opdracht hernieuwd invulling kunnen geven. Op basis van wat uit empirisch onderzoek bekens is, wordt duidelijk gemaakt of en hoe onderwijs al dan niet invloed kan hebben op de ontwikkeling van burgerschap. Aan de hand van een aantal praktische voorbeelden wordt ten slotte handen en voeten gegeven aan de invulling van burgerschap vanuit de maatschappijvakken. U vindt hier de pdf van Burgerschapsvorming en de maatschappijvakken

Taalgericht vakonderwijs en de mens- en maatschappijvakken. Een handreiking voor opleiders en docenten. Redactie Jannet van Drie Auteurs Jannet van Drie, Hans Goudsmit, Fer Hooghuis, Trees van der Hoogt, Lenie Kneppers, Kees van Loon, Ton van der Schans, Brenda Stam 2012 Met bijdragen van Johanna Baart, Gerald van Dijk, Marlies Hummel, Terry de Jongh, Femke Kempers, Lenneke Klören, Gerard Steenhagen, Dave Susan, Rosa Veldman, Marijke Weijs, Hanneke Wensink, Bert Willering  123 p. ISBN 978 94 90147 09 9, €15,00 Deze publicatie is bedoeld als handreiking voor opleiders en docenten voor het basis- en voortgezet onderwijs die aan de slag willen gaan met taalgericht vakonderwijs. De mens- en maatschappijvakken doen een groot beroep op de taalvaardigheid van leerlingen: bij het lezen van schoolboek- en andere teksten, maar ook bij het schrijven en samen praten over het vak. Taalgericht vakonderwijs is een didactische benadering die zich expliciet richt op de talige aspecten van het vak en dient als basis voor deze publicatie. Het eerste  deel is meer algemeen van aard. Het gaat in op specifieke kenmerken van de taal die gebruikt wordt bij de mens- en maatschappijvakken en bespreekt de rol van lezen, spreken en schrijven bij deze vakken. Vervolgens worden concrete lesvoorbeelden gepresenteerd van hoe lerarenopleiders aandacht besteden aan taalgericht vakonderwijs in hun eigen opleiding en hoe docenten dit doen in hun lessen. De voorbeelden zijn zowel gericht op het basis- als voortgezet onderwijs. U vindt hier de pdf van Taalgericht vakonderwijs en de mens- en maatschappijvakken

Economie in context. Ill structured opdrachten voor vmbo-t Auteurs Lenie Kneppers en Rianne van der Lugt 2012 94 p. ISBN 978 94 90147 08 2, €15,00 In de bovenbouw van het vak Economie wordt sinds de invoering van het nieuwe programma -Teulings – nadruk gelegd op het leren van economische kennis en vaardigheden door te werken met contexten. Het gaat daarbij om authentieke problemen, waarbij geen eenduidige oplossing is. In de literatuur zijn ze bekend onder de naam ill-structured problems. In de praktijk blijkt dat bij het werken aan deze problemen enige structurering nodig is, al kan die na verloop van tijd afnemen. Het gaat dan voornamelijk om processtructurering. Ook in het vmbo lijtk het zinvol om met dit soort opdrachten te werken. Het maken van de opdrachten is echter lastig. Deze publicatie bevat een aantal voorbeeldopdrachten die zo, of in een iets aangepaste vorm, in de klas kunnen worden uitgevoerd. Tevens wordt getoond hoe deze opdrachten vorm kunnen krijgen, zodat leraren worden geholpen zelf dit soort opdrachten te maken. U vindt hier de pdf van Economie in Context

Handboek Vakdidactiek Maatschappijleer Auteurs: Ton Olgers, Rob van Otterdijk, Gerard Ruijs, Jan de Kievid en Lieke Meijs, 2010 (nieuwe druk 2015) 457p, ISBN 978-90-6473-435-9, € 34,95 Het handboek is een uitgave van het Landelijk Expertisecentrum Mens- en Maatschappijvakken en het Instituut voor Publiek en Politiek. U vindt hier een pdf van het complete handboek.Dit is de editie van 2010. De nieuwe editie van 2015 kan besteld worden via het Instituut voor Publiek en Politiek

Handboek Vakdidactiek Aardrijkskunde Auteurs: Geert van den Berg (red.), Adwin Bosschaart, Ronnie Kolkman, Iris Pauw, Joop van der Schee en Leon VanKan Aardrijkskunde is een boeiend vak dat bij veel leerlingen verwondering en nieuwsgierigheid kan opwekken. Verwondering en nieuwsgierigheid zijn belangrijke voorwaarden voor betekenisvol leren. Maar minstens zo belangrijk is de vakinhoudelijke kennis en vakdidactische vaardigheid van de docent. Niet zelden worden aardrijkskundelessen bepaald door wat de methode biedt. De auteurs van dit vakdidactiekboek willen met die praktijk de strijd aanbinden. Zij zijn voorstander van divers leren met veel vakdidactische variatie. Dit vakdidactiekboek kan daarin een belangrijke bijdrage leveren. Het geeft studenten de nodige kennis en inzicht in leerprocessen bij aardrijkskunde en daagt hen uit daar vorm aan te geven. Op die manier hopen de auteurs van dit boek de kwaliteit van het aardrijkskundeonderwijs een impuls te geven. U vindt hier een pdf van de hoofdstukken van het boek en meer informatie over bestellingen.

Vakintegratie in de Mens- en Maatschappijvakken. Theorie en praktijk Auteurs: Carla van Boxtel (red.), Hans Bulthuis, Hans Goudsmit, Fer Hooghuis, Berend Jan Mulder, Peter Smulders, Brenda Stam, Christiaan Steenstra, Charlotte Waskowskij, Bert de Weme Deze publicatie is bedoeld voor leraren, studenten aan de lerarenopleiding, lerarenopleiders, educatieve auteurs, onderwijsondersteunende instellingen en iedereen die meer wil weten over theorie en praktijk van een geïntegreerde aanpak in de mens- en maatschappijvakken. Het theoriedeel bespreekt de uitgangspunten, benaderingen en discussies over vakintegratie in de nationale en internationale literatuur. Het praktijkdeel geeft zicht op de uitwerking van een geïntegreerde aanpak in methodes, de ervaringen van leraren op basisscholen en in de onderbouw van het vmbo en de wijze waarop lerarenopleidingen aandacht besteden aan vakintegratie. De publicatie bevat tevens een beschrijving en vergelijking van de ‘essenties’ van de schoolvakken aardrijkskunde, economie, geschiedenis en maatschappijleer. U kunt hier de publicatie downloaden.publicatie downloaden

Waar vandaan en waar naar toe? Leerlijnen in het aardrijkskundeonderwijs van basisschool tot eindexamen Auteurs: Christiaan Steenstra en Joop van der Schee De ontwikkeling van geografisch besef is een langdurig proces. Deze publicatie gaat over mogelijke leerlijnen in het aardrijkskundeonderwijs. Welke aanknopingspunten voor samenhang bieden kerndoelen en examenprogramma’s? Welke lessen kunnen we leren van ervaringen in het buitenland? Hoe worden leraren op de lerarenopleiding voorbereid op hun verantwoordelijkheid voor het bijdragen aan een dergelijke leerlijn? U kunt hier de publicatie downloadenpublicatie downloaden

Oriëntatiekennis toetsen. Analyse en handreiking Auteurs: Marcel van Riessen, Albert Logtenberg en Bas van der Meijden Deze publicatie is bedoeld als handreiking aan docenten geschiedenis in havo en vwo die in het schoolexamen voor de opgave staan de beheersing van oriëntatiekennis te toetsen. Ze wil ook bijdragen aan de discussie over de toetsing van oriëntatiekennis. Oriëntatiekennis is bedoeld als middel om je te oriënteren in de zee van tijd waarin wij ronddrijven – verleden, heden en toekomst- en om historisch denken en redeneren te ondersteunen. Vanuit dat doel wordt de bestaande toetspraktijk geanalyseerd. De analyse mondt uit in adviezen over typen toetsvragen die passen bij verschillende beheersingsniveaus van oriëntatiekennis. Ook worden suggesties gedaan voor (toetsing van) opbouw van dat beheersingsniveau van onderbouw naar bovenbouw. U kunt hier de publicatie downloaden

De kennisbasis nader bekeken. Een analyse van de kennisbases aardrijkskunde, geschiedenis en maatschappijleer Auteurs: Carla van Boxtel (red.), Maria Boersen, Berend Jan Mulder, Hessel Nieuwelink, Marcel van Riessen, Christiaan Steenstra, Dick van Straaten. Lerarenopleidingen werken in het kader van kwaliteitsverbetering aan de definitie en implementatie van een kennisbasis. Deze publicatie bevat een analyse van de beschikbare definities voor de kennisbases aardrijkskunde, geschiedenis en maatschappijleer. Wat is de kwaliteit van de beschikbare kennisbases? Welke overeenkomsten en verschillen bestaan er tussen de kennisbases voor de verschillende werkvelden en de verschillende mens- en maatschappijvakken? Hoe kunnen de kennisbases verbeterd en beter op elkaar afgestemd worden? U kunt hier de publicatie downloaden

MENU